متن کامل مقاله
چین روز سهشنبه به دور تازه تحریمهای دولت ترامپ علیه ایران بهشدت اعتراض کرد و با هشدار درباره اینکه از منافع خود دفاع خواهد کرد، آمریکا را به برهم زدن نظم مالی جهانی متهم ساخت.
این واکنش زمینه را برای تنشهای دوباره میان ابرقدرتهای جهان فراهم کرد.
اسکات بست (Scott Bessent)، وزیر خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه برنامههایی را برای «قطع تمام شریانهای اقتصادی» ایران اعلام کرد و مجموعهای از بازیگرانی را هدف گرفت که همچنان به این کشور کمک مالی میرسانند. اما به نظر میرسد دولت آمریکا در برخورد با چین، که با اختلاف بزرگترین مشتری ارزشمندترین کالای صادراتی ایران یعنی نفت است، با احتیاط رفتار کرده است.
فهرست بیش از ۶۰ دلال، شرکت و کشتی تحریمشده از سوی آمریکا، شامل بیش از ۱۰ شرکت کوچک از هنگکنگ و سرزمین اصلی چین بود. نکته جالب اینجاست که نامی از غولهای سیستم مالی چین در این فهرست دیده نمیشد؛ موضوعی که به گفته برخی کارشناسان نشان میدهد واشنگتن تمایلی ندارد آتشبس شکننده با چین را به خطر بیندازد.
با این حال، پکن واکنش تندی نشان داد. لین جیان (Lin Jian)، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، روز سهشنبه در یک نشست خبری گفت چین «تمام اقدامات لازم را برای حفظ قاطعانه حقوق و منافع خود انجام خواهد داد».
رسانههای دولتی چین از این هم فراتر رفتند. یک کاریکاتور در China News، مجسمه آزادی را بهشکل یک فرد معتاد نشان داد که سوزنهایی در یک دستش فرو رفته است و استفاده واشنگتن از تحریمها را «یک اعتیاد» توصیف کرد.
این واکنش تند، دوراهی پیش روی دولت ترامپ را برجسته کرد. پکن مدتهاست تحریمهای آمریکا را نادیده گرفته و به خرید نفت ایران ادامه داده است. همزمان، چین مواد خام و فناوری لازم برای تقویت اقتصاد و ارتش تهران را فراهم کرده است. با این حال، در حالی که نزدیک به شش ماه از جنگ با ایران میگذرد، آمریکا تمایل چندانی برای باز کردن یک جبهه اقتصادی دیگر با چین که رفتاری روزبهروز تلافیجویانه دارد، نشان نداده است.
زمانبندی این موضوع بسیار حساس است. قرار است شی جینپینگ (Xi Jinping)، رهبر چین، ماه آینده به آمریکا سفر کند تا با پرزیدنت ترامپ دیدار داشته باشد و مذاکرات با هدف تثبیت روابط دو کشور را ادامه دهد.
روز دوشنبه، وقتی از آقای بست پرسیده شد چرا دولت بانکهای چینی را هدف نگرفته است، او فقط گفت «دیپلماسی خاموش» بهترین شیوه تعامل است. او البته وعده داد که در آینده یک نهاد مالی بینالمللی بزرگ را جریمه خواهد کرد، هرچند جزئیاتی ارائه نداد. از نظر برخی تحلیلگران، اشاره نکردن آقای بست به چین نوعی اعتراف ضمنی بود به اینکه حفظ آتشبس با چین، دستکم در حال حاضر، ارزش بیشتری نسبت به اقدامات تندتر علیه ایران دارد.
دانیل تاننبام (Daniel Tannebaum)، از مقامات وزارت خزانهداری در دولت جرج دبلیو بوش و شریک فعلی شرکت مشاورهای Oliver Wyman، گفت واشنگتن «بهشدت از برخورد با چین خودداری کرده است. فکر نمیکنم این وضعیت امروز تغییری کند، بهویژه در زمانی که چین اهرمهای فشار بیشتری نسبت به آمریکا دارد».
آمریکا دهههاست از جایگاه محوری خود در سیستم مالی جهانی برای منزوی کردن رقبایی مثل ایران و کره شمالی استفاده کرده و شرکتها و بانکها را تهدید کرده که در صورت معامله با نهادهای تحریمشده، دسترسی آنها را به مبادلات دلاری قطع میکند. دورهای پیاپی تحریمها تا حد زیادی دسترسی ایران را به سیستم مالی جهانی قطع کرده، اما نتوانسته است اقتصاد این کشور را زمینگیر کند.
اما اخیراً چین نشان داده که حاضر است از نقاط قوت اقتصادی خود استفاده کند. در جریان جنگ تجاری شدید سال گذشته، پکن دسترسی را محدود کرد به مواد معدنی حیاتی و از کنترل خود بر زنجیرههای تأمین بهعنوان اهرم فشاری علیه شرکتهای آمریکایی بهره برد.
چین سال گذشته در قالب توافقی برای بهبود روابط با آمریکا، با توقف موقت محدودیتهای صادرات مواد معدنی کمیاب موافقت کرد. این مهلت یکساله قرار است چند هفته پس از دیدار آقای شی و آقای ترامپ به پایان برسد.
این اهرمهای فشار، هزینه احتمالی مقابله با پکن بر سر مسئله ایران را بالا برده است، آن هم در شرایطی که چین نقشی حیاتی در توانایی تهران برای مقاومت در برابر فشارهای آمریکا پیدا کرده است.
از زمانی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه حمله به ایران را آغاز کردند، واشنگتن بیش از ۴۰۰ شرکت، فرد و کشتی مرتبط با ایران را از کشورهایی مانند ترکیه، امارات متحده عربی و چین تحریم کرده است.
بر اساس تحلیل The New York Times، دولت آمریکا از آغاز دوره دوم ترامپ بیش از ۱۰۰۰ نهاد را به فهرست تحریمهای خود اضافه کرده و عملاً دسترسی آنها را به دلار قطع کرده است. این اهداف شامل شرکتهای کشتیرانی و پالایشگاههای نفت چین هم بودهاند.
با این حال، جریان نفت ایران به سمت چین همچنان ادامه دارد.
به گفته مویو شو (Muyu Xu)، تحلیلگر ارشد نفت در شرکت دادههای صنعتی Kpler، مقادیر زیادی نفت اکنون روی کشتیها و در مخازن ذخیرهسازی اطراف تنگه مالاکا، دریای جنوبی چین و نزدیک بنادر چین قرار دارد.
دادههای Kpler نشان میدهد چین در سال ۲۰۲۶ تاکنون روزانه حدود ۱.۲ میلیون بشکه نفت از ایران دریافت کرده است که فقط کمی کمتر از مدت مشابه سال گذشته است. خانم شو گفت محاسبه حجم دقیق روزانه دشوار است، زیرا کشتیها در دور زدن رهگیریها مهارت بسیار بیشتری پیدا کردهاند.
سه غول بزرگ نفتی و دولتی چین به دلیل ارتباطات گسترده با بانکهای غربی، از خرید نفت خام ایران خودداری کردهاند. اما پالایشگاههای خصوصی چین معروف به «teapots» نفت ایران را با تخفیفهای سنگین خریده و آن را به بنزین و گازوئیل برای بازار داخلی تبدیل کردهاند.
فشار آوردن واشنگتن بر این شرکتها کار بسیار دشواری است. بسیاری از آنها مبادلات بینالمللی چندانی ندارند که وزارت خزانهداری بتواند با محدود کردن دسترسی به دلار از طریق بانکهای جهانی، آنها را هدف بگیرد. در عوض، گمان میرود آنها بیشتر معاملات خود را با ارز چین یا ارزهای دیجیتال انجام میدهند.
این تجارت همچنین روشهای پیچیدهای برای محافظت از کشتیها و محمولهها در برابر تحریمهای غرب ایجاد کرده است. نفت ایران معمولاً به آبهای مالزی منتقل میشود و در آنجا محمولهها میان کشتیها جابهجا میشوند و سپس به سمت بنادر چین حرکت میکنند.
در ماه آوریل، آمریکا چند پالایشگاه خصوصی چینی از جمله Hengli Petrochemical Refinery را هدف قرار داد. این پالایشگاه که یکی از بزرگترین مشتریان ایران بود، میلیاردها دلار نفت خام از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خریده بود که نفوذ نظامی، سیاسی و اقتصادی زیادی در ایران دارد.
با این حال، هان لین (Han Lin)، مدیر بخش چین در شرکت مشاورهای آمریکایی Asia Group، گفت حتی اگر وزارت خزانهداری آمریکا اقدام علنی علیه بانکهای بزرگ چینی انجام ندهد، ممکن است بانکهای بینالمللی تجارت با آنها را کاهش دهند. بانکهای بزرگ نگران روبهرو شدن با خشم نهادهای نظارتی آمریکا هستند.
او گفت بانکهای بزرگ بینالمللی «در انجام هرگونه تراکنش» با نهادهای مالی چین «بسیار محافظهکارانهتر عمل خواهند کرد».
واشنگتن پیشتر هم بر سر نفت ایران با چین روبهرو شده بود. حوالی سال ۲۰۱۲ و در دوره ریاستجمهوری باراک اوباما، دیپلماتهای آمریکایی به چین و سایر کشورها فشار آوردند تا خرید نفت خام ایران را که در آن زمان آشکارتر انجام میشد، کاهش دهند.
در همان زمان، آمریکا Bank of Kunlun، یک نهاد مالی چینی متعلق به China National Petroleum Corporation، را به دلیل ارتباط با ایران و انجام معاملات با بانکهای تحریمشده ایرانی تحریم کرد.
اما دولت ترامپ از اعمال آن دسته از تحریمها بر نهادهای مالی بزرگ که بتواند روابط اقتصادی پکن با تهران را کاملاً مختل کند، خودداری کرده است.
ریچارد نفیو (Richard Nephew)، از مقامات دولت اوباما که در مذاکرات توافق هستهای ایران حضور داشت، گفت: «ما در سالهای اخیر تمایلی نشان ندادهایم که به بهای دور کردن بانکهای چینی از ایران، موقعیت اقتصادی خود را به خطر بیندازیم.»
دلایل محکمی برای این احتیاط وجود دارد. آقای نفیو به تحریمهای سال ۲۰۱۸ واشنگتن علیه اولگ دريپاسكا (Oleg Deripaska) و شرکت Rusal، غول روسی که در آن زمان دومین تولیدکننده بزرگ آلومینیوم در جهان بود، اشاره کرد. بازارهای آلومینیوم با این احتمال که یک منبع بزرگ عرضه جهانی قطع شود، کاملاً بههم ریخت.
هدف گرفتن بانکها یا شرکتهای بزرگ و کلیدی چین میتواند شوکی با ابعادی کاملاً متفاوت ایجاد کند.
آقای نفیو گفت: «ممکن است ببینید بازارها به هم میریزند. شرکتها به هم میریزند. شرکتهای بیمه و بانکها هم کاملاً دچار بحران میشوند.»
مورفی ژائو (Murphy Zhao) از هنگکنگ در تهیه این گزارش همکاری کرده است.
الکساندرا استیونسون (Alexandra Stevenson) رئیس دفتر The Times در شانگهای است و درباره اقتصاد و جامعه چین گزارش میدهد.
کیت برادشر (Keith Bradsher) رئیس دفتر The Times در پکن است. او پیش از این بهعنوان رئیس دفتر در شانگهای، هنگکنگ و دیترویت و همچنین خبرنگار واشنگتن فعالیت کرده است.
- اشتراکگذاری کامل مقاله