متن کامل مقاله
۵ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۹:۰۰ شب به وقت شرق آمریکا
در حالی که دولت ترامپ فشار اقتصادی بر ایران را بیشتر میکند، در تلاش خود برای قطع دسترسی حکومت به نظام مالی جهان با یک نقطه ضعف غافلگیرکننده روبهرو شده است: بانکهای خود آمریکا.
به گفته مقامات و پژوهشگران غربی، سالانه میلیاردها دلار از داراییهای ایران از طریق حسابهای تسویه در بانکهای آمریکا جابهجا میشود؛ آن هم با وجود تحریمهایی که مشارکت مشمولان قوانین آمریکا در تقریباً هرگونه فعالیت مالی مرتبط با تهران را ممنوع کرده است.
ایران از طریق شرکای خارجی خود که با بانکهای آمریکایی رابطه دارند به این حسابها دسترسی پیدا میکند. این روش بخشی از یک سامانه بیش از صدساله به نام بانکداری کارگزاری (correspondent banking) است که به پیوند دادن نظام مالی جهانی کمک میکند، اما همزمان راههای متعددی را هم برای نفوذ مخفیانه در اختیار تهران قرار میدهد.
دولت ترامپ بهتازگی به بانکهای خارجی که تراکنشهای دلاری با ایران را از طریق حسابهای کارگزاری آمریکا انجام میدهند هشدار داده است. مقامات همچنین بانکهای آمریکایی را تحت فشار قرار دادهاند تا نظارت و هوشیاری خود را روی تراکنشهای مرتبط با ایران افزایش دهند.
اما شناسایی این تراکنشها کار سختی است، چون ایران برای مخفی کردن آنها از شبکه پیچیدهای از شرکتهای صوری و روشهای دیگر استفاده میکند.
در ۲۸ اوت، وزارت خزانهداری آمریکا شعبه اماراتی یک بانک دولتی مصر را بهعنوان یکی از نهادهای خارجی معرفی کرد که معتقد است به ایران برای دسترسی به سیستم بانکی آمریکا کمک میکنند، و اعلام کرد که برای قطع دسترسی آن اقدام خواهد کرد. به گفته مقامات، شعبه امارات متحده عربی Banque Misr به حسابهای کارگزاری در آمریکا دسترسی داشته و تا ۱.۸ میلیارد دلار را برای شرکتهایی جابهجا کرده است که احتمالاً بخشی از شبکههای بانکداری سایه ایران بودهاند.
خزانهداری گفت شعبه امارات Misr در سه بانک آمریکایی حساب دلاری داشته اما نامی از آنها نبرد. بانک Misr در وبسایت خود از JPMorgan Chase و Citigroup بهعنوان بانکهایی نام برده که در آنها حساب کارگزاری دارد. هر دو بانک از اظهار نظر درباره اقدام خزانهداری خودداری کردند.
وزارت امور خارجه مصر گفت در حال گفتگو با مقامات آمریکایی درباره ادعاهای خزانهداری است. Misr اعلام کرده که در حال تعامل با خزانهداری است و به «چارچوبهای نظارتی و قانونی مرتبط» احترام میگذارد. این بانک در پایان هفته گذشته گفت که شعبههای اماراتی آن به کار عادی خود ادامه میدهند.
این اقدام تازه، بخشی از طرح جدید دولت ترامپ با نام «Operation Economic Outcast» بود؛ یک کارزار فشارهای گسترده که هدفش اعمال فشار مالی شدید بر ایران برای گرفتن امتیاز و پایان دادن به درگیریها در خاورمیانه است. واشنگتن به رهبران جهان هشدار میدهد که روابط خود را با ایران قطع کنند وگرنه با تحریمهای ثانویه روبهرو خواهند شد؛ یعنی خطر قطع کامل دسترسی به نظام مالی دلار آمریکا.
اما برخی کارشناسان مالی میگویند اگر واشنگتن فشار بیشتری به بانکهای آمریکایی وارد نکند تا روابط بانکداری کارگزاری خود را با دقت بیشتری بررسی کنند، تلاشهایش ممکن است تأثیر محدودی داشته باشد. خزانهداری آمریکا سال گذشته گفت حدود ۹ میلیارد دلار از پولهای ایران را شناسایی کرده که در سال ۲۰۲۴ از طریق بانکهای آمریکایی جابهجا شدهاند؛ رقمی که به گفته برخی پژوهشگران حوزه ایران، در صورت فعالتر عمل کردن بانکهای آمریکایی میتوانست کاهش یابد.
الین دزنسکی (Elaine Dezenski)، مقام ارشد سابق وزارت امنیت داخلی آمریکا که اکنون در اندیشکده Foundation for Defense of Democracies در واشنگتن فعالیت میکند، گفت: «شناسایی شبکههای بانکداری سایه بسیار سخت است، اما ردیابی جریان مالی ایران اصلاً غیرممکن نیست. بانکهای آمریکایی و بانکهای کارگزار مستقیماً زیر ذرهبین هستند و این فشار فقط بیشتر خواهد شد.»
نهادهای مالی آمریکا میگویند برای اجرای تحریمها با خزانهداری همکاری نزدیکی دارند، از جمله با ارسال گزارشهای قانونی درباره هرگونه فعالیت مشکوکی که ممکن است با ایران مرتبط باشد.
مقامات آمریکایی معمولاً فقط زمانی سراغ جریمه کردن بانکها میروند که نقصی جدی در اجرای برنامه رعایت تحریمها و نظارت بر تراکنشها ببینند. به گفته کارشناسان تحریم، افزایش فشار بر بانکهای آمریکایی و حتی بانکهای خارجی میتواند پیامدهای منفی هم داشته باشد؛ از جمله اینکه یکی از راههای کلیدی برای دسترسی به اطلاعات درباره معاملات مالی تهران را میبندد.
با این حال، دولت ترامپ در جلسات خصوصی با مسئولان بخش تطبیق مقررات در بانکها، نهادهای آمریکایی را تشویق کرده است تا جریان پولهای ایران را بهتر رصد کنند.
جین لنگ (Gene Lange)، مقام ارشد خزانهداری که دفتر تأمین مالی مبارزه با تروریسم این وزارتخانه را اداره میکند، گفت: «در دولت پرزیدنت ترامپ، خزانهداری بهروشنی اعلام کرده که رعایت تحریمهای آمریکا و سایر تعهدات قانونی اختیاری نیست و رعایت نکردن آنها عواقب خواهد داشت. به نهادهای مالی اخطار داده شده است.» او افزود که این وزارتخانه اکنون «سریعتر و تهاجمیتر از همیشه اقدام میکند تا هر نهاد یا واسطهای را که به تجارت با حکومت ایران ادامه میدهد، شناسایی، متوقف و مجازات کند.»
خزانهداری همچنین هشدارهایی را برای بانکهای سراسر جهان منتشر کرده و نشانههای خطری را توضیح داده است که نشان میدهد شرکتهای صوری ممکن است از سیستم مالی تحت هدایت آمریکا به نفع ایران استفاده کنند. این نشانهها شامل ساختار مالکیتی نامشخص یک شرکت در امارات، یا شرکتی ثبتشده در هنگکنگ است که از حساب بانکی چینی استفاده میکند و هیچ حضوری در اینترنت ندارد.
مسئلهای پیچیده
ریشه این مشکل به خود فرایند بانکداری کارگزاری برمیگردد که در آن هر تراکنش دلاری در هر جای دنیا در نهایت باید توسط یک بانک آمریکایی تسویه شود. این سیستم به واشنگتن این توانایی را میدهد که بیشتر تراکنشهای بینالمللی دلاری را رصد کند و در صورت نیاز دسترسی کاربران به دلار را قطع کند و فعالیتهای آنها را فلج سازد.
در حالی که ایران برای فرار از این نظارتها روزبهروز بیشتر ترجیح میدهد با یوان چین تجارت کند یا از ارزهای دیجیتال استفاده کند، اما همچنان گاهی اوقات برای تجارت، حمایت از متحدانش در خاورمیانه و خرید فناوریها و قطعات تحریمشده برای نیروهای نظامی خود ناچار است از دلار استفاده کند.
به گفته مقامات و پژوهشگران آمریکایی، ایران برای این کار یک شبکه بانکداری سایه پیچیده ایجاد کرده است که شرکتهای صوری و صرافیها را در جاهایی مثل هنگکنگ و دبی در بر میگیرد.
به گفته مقامات و پژوهشگران آمریکایی، این نهادها معمولاً از باز کردن حساب مستقیم در بانکهای آمریکایی خودداری میکنند، چون احتمالاً درخواست آنها رد میشود. در عوض، آنها سراغ شرکایی در چین، امارات یا جاهای دیگر میروند که با بانکهای آمریکایی رابطه کارگزاری دارند.
سپس این موسسات پول را به نمایندگی از شرکتهای صوری ایران جابهجا میکنند، بدون اینکه ارتباط خود با تهران را آشکار کنند، در حالی که تسویه نهایی انتقال را یک بانک آمریکایی انجام میدهد.
مقامات ایرانی به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ ندادند.
چین گفته است که با «تحریمهای یکجانبه، غیرقانونی و نامعقول» واشنگتن مخالف است و اقدامات لازم را برای حفظ منافع خود انجام خواهد داد. سخنگوی وزارت امور خارجه چین در نشست خبری پس از آغاز Operation Economic Outcast افزود که جنگ اقتصادی میتواند اقتصاد جهان را مختل کند.
دولت هنگکنگ گفته است که تحریمهای سازمان ملل را با جدیت اجرا میکند، اما تحریمهای یکجانبهای را که تکتک کشورها وضع میکنند و به گفته آن قوانین بینالمللی را نقض میکند، اجرا نخواهد کرد.
وزارت امور خارجه امارات به درخواست برای اظهار نظر پاسخ نداد.
سنسورها و بردهای الکترونیکی
یک نمونه واقعی و اخیر به این صورت است: طبق پیشفاکتوری که The Wall Street Journal مشاهده کرده، یک شرکت مهندسی ایرانی سفارشی را برای خرید ۱۵۰ هزار برد الکترونیکی و سنسور به یک تأمینکننده چینی داده است؛ قطعات الکترونیکی که در خودروسازی به کار میروند اما ایران برای ساخت تسلیحات و پهپادها نیز به دنبال آنها است.
پیشفاکتور ارسالشده از سوی تأمینکننده حاوی مشخصات حساب بانکی چینی آن بود و در آن ذکر شده بود که مبلغ ۶۵۰ هزار دلار باید از طریق یک شریک تسویه مستقر در نیویورک آمریکا منتقل شود.
اسنادی که وال استریت ژورنال دیده نشان میدهد این شرکت مهندسی ایرانی موافقت کرده بود پرداخت را از طریق Bank Tejarat انجام دهد؛ یک نهاد مالی ایرانی که تحت تحریم آمریکاست. بانک تجارت به درخواست اظهار نظر پاسخ نداد.
اما یک بانک ایرانی نمیتواند بهسادگی دلارها را از طریق آمریکا به حساب یک شرکت چینی واریز کند. به گفته پژوهشگران، در چنین شرایطی پرداخت به حساب تأمینکننده چینی احتمالاً باید از طریق یک شرکت صوری انجام میشد که به یک بانک خارجیِ دارای رابطه کارگزاری با آمریکا دسترسی داشته است.
مشخص نیست که آیا پرداخت درجشده در پیشفاکتورهای رؤیتشده توسط ژورنال در نهایت انجام شده است یا خیر.
سامانهای روان و کارآمد
بانکداری کارگزاری برای عملکرد روان نظام مالی جهان حیاتی است، چرا که به بانکها اجازه میدهد پرداختهای فرامرزی را بدون جابهجایی فیزیکی پول نقد تسویه کنند. وقتی یک شرکت خارجی پولی منتقل میکند، بانک تسویه آمریکایی در عمل دلارها را از حساب شرکت خارجی کسر کرده و به حساب طرف مقابل اضافه میکند.
خدمات کارگزاری برای مؤسسات آمریکایی میتواند بسیار سودآور باشد، از طریق کارمزد یا جذب سپرده برای آنها درآمد ایجاد کند و به بانک امکان دهد خدمات بیشتری به مشتریان خارجی ارائه دهد.
پرسش این است که آیا بانکهای آمریکایی تلاش کافی میکنند تا مطمئن شوند تراکنشهایی را که به سود تهران تمام میشود تسویه نمیکنند؟
این چالشی است که مدتهاست واشنگتن را درگیر کرده است. اگر محدودیتها را آسان بگیرد، تراکنشهای بیشتری انجام میشود؛ اما سختگیری بیش از حد هم میتواند سلطه دلار را به خطر بیندازد، چون کشورها به دنبال گزینههای جایگزین مانند یوان چین میروند.
الکس زردن (Alex Zerden)، مقام سابق خزانهداری و بنیانگذار شرکت مشاوره ریسک و فناوری مالی Capitol Peak Strategies گفت: «هرچه بیشتر از این ابزارها استفاده کنید، انگیزه بیشتری برای پیدا کردن گزینههای جایگزین دلار ایجاد میکنید.»
در پروندهای که اخیراً توسط خزانهداری اعلام شد، مقامات آمریکایی از اعمال تحریمهای ثانویه علیه Banque Misr UAE خودداری کردند. در عوض، خزانهداری اعلام کرد دسترسی شعبه اماراتی Misr به حسابهای کارگزاری در آمریکا را محدود میکند.
این محدودیتها فوراً اجرایی نمیشوند. Misr پیش از پایان دادن به روابط کارگزاری شعبه اماراتی خود با آمریکا، ۳۰ روز فرصت دارد تا درباره اقدام خزانهداری توضیح دهد. خزانهداری تهدیدی به اقدام علیه بانکهای آمریکایی نکرده است.
انتخاب رویکردی با اخلال کمتر، نشاندهنده دوراهی دشواری است که مقامات خزانهداری با آن روبهرو هستند.
در گذشته، قطع دسترسی یک بانک خارجی از آمریکا عملاً آن بانک هدف را نابود میکرد، در حالی که مجازات بانکهای آمریکایی هم میتواند باعث شود آنها فعالیتهای بانکداری کارگزاری خود را محدود کنند. هر دوی این حالتها میتوانند اثرات زنجیرهای داشته باشند؛ چه بر اقتصاد کشوری که بانک خارجی در آن مستقر است، چه بر کل سیستم مالی جهانی.
جیسون پرینس (Jason Prince)، شریک حقوقی شرکت Akin Gump و مقام سابق تحریمهای خزانهداری گفت: «به همین دلیل است که آنها نمیتوانند رویکردی یکباره در پیش بگیرند، چون ممکن است پیامدهای زنجیرهای داشته باشد که بر خلاف اهداف دولت آمریکا عمل کند.»