متن کامل مقاله
NASA در حال پرتاب رصدخانه جدیدی است که برای رصد بخشهای وسیعی از آسمان طراحی شده است؛ تلسکوپی که شاید دهها هزار سیاره دوردست را کشف کند و پرده از رازهای ماده تاریک و انرژی تاریک بردارد.
تلسکوپ فضایی Roman که به یاد نانسی گریس رومن (Nancy Grace Roman)، اولین مدیر ستارهشناسی NASA و از طراحان اصلی برنامه رصد فضایی این سازمان نامگذاری شده، قرار است روز یکشنبه پرتاب شود. این مأموریت ۴.۳ میلیارد دلاری، مکمل تلسکوپهای فضایی Hubble و James Webb خواهد بود که در سالهای ۱۹۹۰ و ۲۰۲۱ به فضا پرتاب شدند.
تلسکوپ Roman به دلیل میدان دید بسیار گستردهاش از سایر رصدخانههای فضایی متمایز است؛ قابلیتی که به آن امکان میدهد بخشهای بزرگی از آسمان را در نور فروسرخ رصد کند. جولی مکانری (Julie McEnery)، دانشمند پروژه Roman در NASA گفت: «جایی که Webb به عمق میرود، Roman وسعت را پوشش میدهد.»
تلسکوپ Roman در هر لحظه ۲۰۰ برابر بیشتر از Hubble آسمان را میبیند و با سرعت بسیار بیشتری میتواند میان تصاویر جابهجا شود. مکانری گفت: «پیمایشی که برای Roman یک ماه طول میکشد، با Hubble یک قرن زمان میبرد. Roman فقط کارهای علمی Hubble را سریعتر انجام نمیدهد، بلکه میتواند به پرسشهای علمی کاملاً جدید و بلندپروازانهای پاسخ دهد.»
یکی از هدفهای اصلی این مأموریت، بررسی اثرات انرژی تاریک و ماده تاریک بر شکل و توزیع میلیاردها ستاره و کهکشان خواهد بود. ماهیت هر دوی آنها ناشناخته است. کیهانشناسان بر این باورند که انرژی تاریک — نیرویی که باعث انبساط و دور شدن فضا میشود — حدود ۶۸ درصد از کیهان را تشکیل میدهد، در حالی که ماده تاریک نامرئی ۲۷ درصد و تمام ماده معمولی که تلسکوپها میتوانند مستقیماً از آن عکس بگیرند، تنها ۵ درصد است.
وظیفه دیگر Roman جستوجوی سیارات خارج از منظومه شمسی یا همان سیارات فراخورشیدی خواهد بود. NASA انتظار دارد این تلسکوپ با استفاده از چند روش گوناگون، تا ۱۰۰ هزار سیاره فراخورشیدی جدید را کشف کند و به ۶۳۰۰ سیاره شناختهشده فعلی بیفزاید.
بث بیلر (Beth Biller)، استاد ستارهشناسی در University of Edinburgh، روی رصدهای کرونوگراف (coronagraph) تلسکوپ Roman کار خواهد کرد؛ ابزاری که جلوی نور شدید ستاره را میگیرد و امکان عکسبرداری مستقیم از تکتک سیارات و جو آنها را از طریق بازتاب نور ستاره فراهم میکند.
او گفت: «بسیار هیجانزدهام که در سال آینده شاید اولین تصاویر حاصل از نور بازتابی سیارات فراخورشیدی را به دست آوریم — و فکر میکنم در نهایت از همین طریق سیاراتی شبیه به زمین پیدا خواهیم کرد.»
این کرونوگراف برای پروژه Habitable Worlds Observatory، مأموریت تلسکوپ پرچمدار بعدی NASA که انتظار میرود در دهه ۲۰۴۰ برای جستوجوی حیات در سیارات شبیه زمین پرتاب شود، بیشتر توسعه پیدا خواهد کرد.
تلسکوپ Roman قرار است روز یکشنبه ساعت ۷:۲۶ صبح به وقت محلی از Kennedy Space Center در فلوریدا با موشک Falcon Heavy ساخت شرکت SpaceX متعلق به ایلان ماسک (Elon Musk) پرتاب شود.
مقصد این تلسکوپ در فاصله ۱.۵ میلیون کیلومتری، «نقطه لاگرانژی دوم» یا L2 است؛ جایی که با سرعتی دقیقاً برابر با زمین به دور خورشید میچرخد و میتواند بدون اینکه نور خورشید یا زمین دید آن را کور کند، همیشه رو به اعماق فضا باشد. تلسکوپ James Webb نیز در همین نقطه مستقر است، برخلاف Hubble که در فاصله ۵۴۰ کیلومتری بالای زمین مدارگردی میکند.
بیلر گفت: «نقطه L2 بخش بسیار تاریکی از منظومه شمسی است. همیشه پشت به خورشید قرار دارید و دما پایدار است، بنابراین یک نقطه رصدی فوقالعاده است.»
این پروژه تاریخچه عجیبی دارد و با واگذاری یک تلسکوپ مازاد به NASA توسط US National Reconnaissance Office (سازمان سازنده ماهوارههای جاسوسی آمریکا) آغاز شد. این سازمان فضایی توانست کاربرد آن را برای مأموریت Roman تغییر دهد تا بهجای نگاه به زمین، رو به آسمان را رصد کند.
برخلاف اکثر پروژههای بزرگ علمی، Roman با همان بودجه پیشبینیشده ۴.۳ میلیارد دلاری و زودتر از زمانبندی آماده شده است. تاریخ پرتاب اولیه، مه ۲۰۲۷ تعیین شده بود.
دانشمندان سراسر جهان مشتاقانه منتظر انتشار نتایج رصدهای Roman در چند سال آینده هستند. نوئلیا نوئل (Noelia Noël)، اخترفیزیکدان در University of Surrey بریتانیا، گفت: «فکر میکنم بزرگترین دستاورد این تلسکوپ از شیوه پیمایش آسمان حاصل شود.»
او افزود: «وقتی بخش وسیعی از آسمان را بارها و بارها با این سطح از عمق و وضوح رصد میکنید، شرایط را برای کشف پدیدههایی فراهم میسازید که تلسکوپ اصلاً برای یافتن آنها ساخته نشده بود. آنچه بیش از همه مرا هیجانزده میکند، کشفهای غیرمنتظرهای است که از دل پرسشهای نپرسیده بیرون میآید.»
تصویرگری از باب هسلت (Bob Haslett)