متن کامل مقاله

روسیه مخفیانه به ایران در ساخت موشک‌های کروز پیشرفته مافوق صوت کمک کرده است؛ اقدامی که یکی از مهم‌ترین موارد انتقال فناوری راهبردی نظامی از مسکو به تهران به حساب می‌آید.

در این برنامه محرمانه چندساله با نام رمز C430L، برخی از باتجربه‌ترین متخصصان موشکی روسیه به کار گرفته شده‌اند تا به ایران در ساخت نوع جدیدی از سلاح کمک کنند؛ سلاحی که می‌تواند ناوهای هواپیمابر و دیگر شناورهای جنگی آمریکا را در خاورمیانه تهدید کند.

تحقیقات FT از طریق نامه‌نگاری‌های لو‌رفته روسی، سوابق سفرها و بررسی اسناد ثبت اختراع نظامی، از این برنامه پرده برداشته است؛ برنامه‌ای که از سال ۲۰۲۳ آغاز شد و تا زمان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز ادامه یافت.

هدف اصلی C430L کمک به ایران برای ساخت سیستم پیشران رم‌جت (ramjet) است؛ موتوری که به موشک کروز امکان می‌دهد با چند برابر سرعت صوت به پرواز مداوم خود ادامه دهد. کارشناسان نظامی و موشکی گفتند این فناوری تقریباً به‌طور قطع برای موشک‌های کروز ضدکشتی و حمله به اهداف زمینی در نظر گرفته شده است.

فابیان هینتس (Fabian Hinz)، کارشناس موشک‌های ایران و تحلیل‌گر ارشد Conflict Armament Research (سازمان ردیابی تسلیحات مستقر در بریتانیا)، گفت: «این انتقال یک فناوری نظامی به‌شدت حساس و راهبردی از سوی روسیه است که ایرانی‌ها دهه‌ها به دنبال دستیابی به آن بوده‌اند.»

«اجرای چنین برنامه‌ای نیازمند مجوز سیاسی از بالاترین سطوح قدرت در روسیه است.»

موشک‌های کروز مافوق صوت سرعت بالا را با توانایی پرواز در ارتفاع پایین ترکیب می‌کنند و این موضوع زمان سامانه‌های پدافند هوایی و موشکی پیشرفته را برای شناسایی و درگیری به حداقل می‌رساند. این قابلیت به‌ویژه در خلیج فارس برای ایران اهمیت زیادی دارد؛ جایی که آمریکا و متحدان منطقه‌ای‌اش سامانه‌های دفاعی پیشرفته زمین‌پایه و دریاپایه را اداره می‌کنند.

ایران سیستم پیشران رم‌جت را ساخته و آزمایش پروازی آن را انجام داده است، هرچند شواهدی وجود ندارد که نشان دهد موشک کروز مافوق صوت ساخت‌شده با کمک روسیه عملیاتی و مستقر شده باشد.

جیم لمسون (Jim Lamson)، تحلیل‌گر نظامی سابق CIA در حوزه ایران که اکنون در James Martin Center for Nonproliferation Studies فعالیت می‌کند، گفت: «این فناوری از نظر کیفی، یک سامانه تسلیحاتی راهبردی و جدید به ایرانی‌ها می‌دهد که می‌تواند شناورهای نیروی دریایی آمریکا را تهدید کند.»

نامه‌نگاری‌های فاش‌شده نشان می‌دهد گفت‌وگوها درباره این برنامه تا تابستان امسال ادامه داشته است.

این همکاری بخشی از روابط راهبردی و نظامی رو‌به‌رشد میان روسیه و ایران است. تهران پهپادهای تهاجمی Shahed را در اختیار مسکو گذاشت که به بخش مهمی از جنگ روسیه در اوکراین تبدیل شدند، و همچنین به مسکو کمک کرد خط تولید این پهپادها را داخل روسیه راه‌اندازی کند.

مقامات اوکراین و غرب همچنین روسیه را متهم کرده‌اند که در جریان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، کمک‌های میدانی نظیر تصاویر ماهواره‌ای، پشتیبانی پهپادی و قطعات تسلیحاتی در اختیار تهران قرار داده است.

کمک مخفیانه روسیه به ایران برای ساخت موشک‌های کروز مافوق صوت — 2

برنامه C430L نشان‌دهنده شکل عمیق‌تری از همکاری است که در آن مسکو به تهران کمک می‌کند دانش فنی لازم برای ساخت یک سامانه تسلیحاتی راهبردی و پیشرفته بومی را به دست آورد.

نیکول گرایوسکی (Nicole Grajewski)، استاد دانشگاه Sciences Po در پاریس، گفت برنامه محرمانه رم‌جت «نشان می‌دهد روسیه در تلاش است دامنه جنگ اوکراین را گسترش دهد و آمریکا را به میدان‌های دیگر بکشاند. روسیه دیگر چندان اهمیتی به خطوط قرمز در منطقه نمی‌دهد.»

این برنامه کمک موشکی مافوق صوت توسط Rosoboronexport، شرکت دولتی صادرات تسلیحات روسیه، تنظیم شد و این شرکت پروژه را با NPO Mashinostroyenia هماهنگ کرد.

آمریکا در سال ۲۰۱۴ شرکت NPO Mashinostroyenia را تحریم کرد و آن را یک شرکت بزرگ موشکی روسیه خواند که مسئول سامانه‌های موشک کروز پرتاب‌شونده از کشتی، زیردریایی و سکوهای زمینی و همچنین پشتیبانی از نیروهای هسته‌ای راهبردی روسیه از جمله موشک‌های بالستیک قاره‌پیما است.

سوابق سفر لو‌رفته که توسط FT بررسی شده نشان می‌دهد مقامات صادرات تسلیحات روسیه و چند مهندس ارشد NPO Mashinostroyenia، پیش از امضای رسمی قرارداد C430L با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران در نوامبر ۲۰۲۳، سفرهای مکرری به ایران داشته‌اند.

تا سال ۲۰۲۵، شرکت NPO Mashinostroyenia حجم زیادی از اسناد فنی ایران در ارتباط با سیستم پیشران رم‌جت را دریافت کرده بود. سپس مهندسان روسی داده‌های حاصل از آزمایش پروازی ایران را تحلیل کردند و مجموعه‌ای از پرسش‌های دقیق را درباره نحوه عملکرد سیستم برای تهران فرستادند.

آن‌ها درباره تغییرات در سیستم سوخت‌رسانی، پایداری احتراق، ورودی هوا و نازل موتور پرسیدند. این مهندسان همچنین می‌خواستند بدانند آیا رم‌جت پس از قطع داده‌های تله‌متری ارسالی از سوی ایران (داده‌هایی که نحوه کارکرد موتور را حین پرواز نشان می‌داد) که کمتر از یک دقیقه پس از شروع آزمایش متوقف شد، همچنان به کار خود ادامه داده بود یا خیر.

کمک مخفیانه روسیه به ایران برای ساخت موشک‌های کروز مافوق صوت — 3

این نامه‌نگاری‌ها نشان می‌دهد مهندسان NPO روی عملکرد سیستمی کار می‌کردند که ایران قبلاً ساخته و آزمایش کرده بود و با استفاده از تجربه روسیه، مشکلات را شناسایی کرده و به بهبود طراحی کمک می‌کردند.

در آوریل ۲۰۲۵، Rosoboronexport پیشنهاد داد هیئتی شامل حدود بیست متخصص روسی برای مشاوره‌های فنی در قالب C430L به ایران اعزام شوند. در همین مکاتبات از تهران خواسته شد پیش از این سفر پیشنهادی، به پرسش‌های مهندسان درباره تله‌متری آزمایش پروازی پاسخ دهد و سفر این هیئت را به تحلیل فنی سیستم پیشران ایران پیوند زد.

کرملین، Rosoboronexport و NPO Mashinostroyenia به درخواست‌ها برای اظهار نظر پاسخ ندادند. دولت ایران نیز که از طریق سفارت خود در لندن با آن تماس گرفته شد، به پرسش‌های FT پاسخی نداد.

ولادیمیر پوتین (Vladimir Putin)، رئیس‌جمهور روسیه، روز سه‌شنبه به همتای ایرانی خود مسعود پزشکیان گفت که مسکو در جریان جنگ با آمریکا «تلاش می‌کند در این دوران دشوار کمک‌های لازم را به شما ارائه دهد» و «کالاهای مورد نیاز شما را تأمین کند»، اما توضیحات بیشتری در این باره نداد.

برنامه C430L از قبل در جریان بود که پوتین در سال ۲۰۲۴ تهدید کرد در پاسخ به ارسال موشک‌های دوربرد پیشرفته از سوی غرب به اوکراین، دست به اقدام متقابل خواهد زد و «سلاح‌های مشابه خودمان را به مناطقی از جهان ارسال خواهیم کرد که در آن‌ها، مراکز حساس کشورهایی که علیه روسیه چنین اقداماتی انجام می‌دهند هدف قرار گیرند».

کمک مخفیانه روسیه به ایران برای ساخت موشک‌های کروز مافوق صوت — 4

برنامه C430L بخشی از الگوی گسترده‌تری از کمک‌های فنی محرمانه است که ایران در سال‌های اخیر هم‌زمان با تقویت توانمندی‌های نظامی خود، از روسیه و چین درخواست کرده است.

FT اوایل امسال فاش کرد که مسکو با تحویل سامانه‌های پدافند هوایی دوش‌پرتاب Verba به تهران موافقت کرده است. هم‌زمان، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز مخفیانه یک ماهواره چینی با وضوح تصویر بالا خریداری کرد که بعداً در جریان حملات تلافی‌جویانه موشکی و پهپادی امسال ایران، از آن برای نظارت بر پایگاه‌های نظامی آمریکا در سراسر خاورمیانه استفاده کرد.

آمریکا پس از آن تأمین‌کننده چینی را تحریم کرد؛ شرکتی با نام Earth Eye که به گفته آمریکا در طول جنگ تصاویر ماهواره‌ای به ایران داده بود و همین تصاویر امکان حملات نظامی ایران به نیروهای آمریکایی را فراهم کرد.

مجموع این برنامه‌ها نشان می‌دهد تهران چگونه از فناوری روسیه و چین برای رفع نقاط ضعف نظامی خود استفاده کرده است؛ از پدافند هوایی و اطلاعات میدان نبرد گرفته تا ساخت تسلیحات تهاجمی پیشرفته‌تر.

در جریان این جنگ که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه آغاز کردند، ایران با استفاده از حملات پهپادی و موشک‌های نقطه‌زن خسارت‌های چشمگیری به پایگاه‌های نظامی آمریکا و دیگر اهداف ثابت در خاورمیانه وارد کرد، اما تا این لحظه موفق نشده است خسارت مشابهی به تجهیزات و شناورهای نیروی دریایی آمریکا وارد کند.

کمک مخفیانه روسیه به ایران برای ساخت موشک‌های کروز مافوق صوت — 5

در پروژه C430L از برخی از ارشدترین مهندسان موشکی NPO Mashinostroyenia استفاده شد که چند تن از آن‌ها در آستانه امضای قرارداد در اواخر سال ۲۰۲۳ بارها به ایران سفر کردند.

بر اساس سوابق شغلی لو‌رفته در روسیه، الکساندر درگاچف (Alexander Dergachev)، معاون وقت این شرکت دفاعی، از جمله این افراد بود که به عنوان طراح ارشد موشک‌های پرتاب‌شونده از دریا و سامانه‌های موشک کروز در آنجا فعالیت می‌کند.

الکساندر چباکوف (Alexander Chebakov)، رئیس دپارتمان طراحی پیشران‌های هواکش (موتورهایی که هوا را از جو می‌گیرند تا نیروی پیشران تولید کنند) در NPO Mashinostroyenia نیز در سال ۲۰۲۳ سه بار به تهران سفر کرد.

اسناد ثبت اختراع روسیه که FT بررسی کرده نشان می‌دهد چباکوف متخصص پیشران رم‌جت مافوق صوت برای موشک‌های کروز است. نام او از جمله به عنوان مخترع در پتنت‌های مربوط به کنترل موتورهای رم‌جت مافوق صوت و کنترل موتور رم‌جت موشک کروز ثبت شده است.

یکی دیگر از متخصصان ارشد NPO Mashinostroyenia که برای این هیئت پیشنهادی انتخاب شده بود، یوری پروخورچوک (Yuri Prokhorchuk) است که در زمینه سامانه‌های موشکی پرسرعت کار می‌کرد.

اسناد روسیه نشان می‌دهد پروخورچوک رئیس بخش آیرودینامیک و بالستیک این شرکت طراحی موشک است و نام او نیز به عنوان مخترع در یک پتنت جداگانه NPO برای موشک کروز هایپرسونیک با موتور رم‌جت جهت حمله به کشتی‌ها و اهداف زمینی ثبت شده است.

در سومین سفر این مهندسان در ژوئیه ۲۰۲۳، ولادیسلاو کوزمیچف (Vladislav Kuzmichev)، رئیس دپارتمان فناوری‌های دفاعی و فضایی Rosoboronexport، نیز همراه آن‌ها بود. بر اساس اسنادی که FT مشاهده کرده، کوزمیچف بعداً به نمایندگی از این شرکت دولتی مذاکرات قرارداد را با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران پیش برد.

درگاچف، چباکوف، پروخورچوک و کوزمیچف به پرسش‌های FT پاسخ ندادند.

کمک مخفیانه روسیه به ایران برای ساخت موشک‌های کروز مافوق صوت — 6

ایران موشک‌های بالستیک پیشرفته‌تری ساخته است، از جمله تسلیحاتی که آن‌ها را هایپرسونیک می‌خواند، و صنعتی بومی برای تولید موتورهای توربوجت و توربوفن برای موشک‌های کروز کندتر در اختیار دارد.

اما دستیابی به فناوری موشک کروز هواکش مافوق صوت با پیشران رم‌جت، که امکان پرواز مداوم و پرقدرت در جو را با چند برابر سرعت صوت فراهم می‌کند، همچنان یک خلأ بزرگ فناوری در زرادخانه این کشور باقی مانده است.

تلاش‌های تهران برای پر کردن این خلأ — از طریق مهندسی نظامی داخلی، خریدهای غیرقانونی خارجی و مهندسی معکوس سامانه‌های خارجی — به چندین دهه قبل برمی‌گردد و در بالاترین سطوح هماهنگ شده است.

در سال ۲۰۱۶، وزیر دفاع وقت ایران گفت این کشور موشک‌های ضدکشتی مافوق صوت خواهد ساخت. دو سال بعد، دو دیپلمات ایرانی در اوکراین حین تلاش برای تهیه قطعات و اسناد موشک ضدکشتی مافوق صوت Kh-31A متعلق به دوره شوروی بازداشت شدند.

در سال ۲۰۱۹، یک شرکت وابسته به بخش دفاعی ایران تصاویری از بازدید آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی، از یک موتور رم‌جت بومی منتشر کرد و در اوت ۲۰۲۳، خبرگزاری تسنیم مدعی شد ایران آزمایش نمونه اولیه یک موشک کروز مافوق صوت را آغاز کرده است.

هینتس گفت ساخت سلاحی کارآمد بر پایه رم‌جت بسیار دشوار است و تأکید کرد که فقط شمار اندکی از کشورها دانش فنی لازم برای این کار را دارند.

هینتس گفت: «روس‌ها برای مدت بسیار طولانی روی این فناوری تمرکز کرده‌اند. مردم اغلب فکر می‌کنند انتقال فناوری صرفاً فرستادن نقشه‌ها، قطعات یا کل موشک است، اما اینکه یک مهندس ۶۰ ساله بیاید و با تجربه خود مشکلات را حل کند، ارزش فوق‌العاده‌ای دارد.»

تسلط بر این موتور می‌تواند در نهایت به ایران اجازه دهد سلاح‌های متفاوتی بر پایه این فناوری طراحی کند، نسل‌های بعدی را ارتقا دهد و وابستگی خود به تأمین‌کنندگان خارجی را کاهش دهد.

لمسون گفت: «اگر روس‌ها بتوانند به ایرانی‌ها در حل مشکلات فنی‌شان کمک کنند، فکر می‌کنم این یکی از اثرگذارترین بخش‌های کمک‌های نظامی-فنی روسیه به ایران در سال‌های اخیر خواهد بود که مزایای بلندمدتی برای صنایع دفاعی ایران دارد.»

این مکاتبات نشان می‌دهد پروژه C430L تا سال ۲۰۲۶ و پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران ادامه داشته است؛ به‌طوری‌که روسیه گزارش‌های فنی برای تهران آماده می‌کرد و دو طرف درباره فاز بعدی برنامه توسعه در حال مذاکره بودند.

نامه‌ای از Rosoboronexport در ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد آن‌ها همچنان در حال مذاکره بر سر جزئیات فاز بعدی و برنامه‌ریزی برای گفت‌وگوهای بیشتر درباره گزارش‌های فنی روسیه بودند. هنوز مشخص نیست که آیا فاز بعدی این برنامه آغاز شده است یا خیر.

طرح‌ها از ایان بات (Ian Bott)