متن کامل مقاله
ایران در بزرگترین تلاش خود برای بازسازی پدافند هوایی آسیبدیده در جنگ سال گذشته با اسرائیل، به یک توافق تسلیحاتی محرمانه ۵۰۰ میلیون یورویی با روسیه برای خرید هزاران موشک پیشرفته دوشپرتاب دست یافته است.
بر اساس اسناد فاششده روسی که FT دیده و به گفته چند منبع آگاه، این توافق که در دسامبر در مسکو امضا شده، روسیه را متعهد میکند ظرف سه سال ۵۰۰ پرتابگر دوشپرتاب Verba و ۲۵۰۰ موشک 9M336 به ایران تحویل دهد.
سامانه Verba یکی از مدرنترین پدافندهای هوایی روسیه است؛ موشکی دوشپرتاب و مجهز به هدایت فروسرخ که میتواند موشکهای کروز، پرندههای کمارتفاع و پهپادها را هدف قرار دهد.
این سامانه توسط تیمهای کوچک و متحرک هدایت میشود و به نیروهای زمینی امکان میدهد بدون تکیه بر رادارهای ثابت که در برابر حملات آسیبپذیرترند، پدافند پراکنده و سریعی تشکیل دهند.
جزئیات فاششده از این توافق میان ایران و روسیه درست زمانی منتشر میشود که دونالد ترامپ (Donald Trump) حضور نظامی گستردهای در خاورمیانه ایجاد کرده و تهران را تهدید کرده اگر محدودیتهای برنامه هستهایاش را نپذیرد، هدف حمله قرار خواهد گرفت.
بر اساس این قرارداد ۴۹۵ میلیون یورویی برای خرید Verba، تحویل سامانهها در سه مرحله از سال ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ برنامهریزی شده است. یکی از افراد آگاه از این معامله گفت ممکن است تعداد کمتری از این سامانهها پیش از موعد به ایران تحویل داده شده باشد.
طبق قراردادی که FT مشاهده کرده، تهران در ژوئیه گذشته و تنها چند روز پس از پایان درگیری ۱۲ روزهای که در آن آمریکا برای مدت کوتاهی به اسرائیل در حمله به سه تأسیسات کلیدی هستهای ایران پیوست، رسماً این سامانهها را درخواست کرده است.
در جریان آن عملیات، شبکه یکپارچه پدافند هوایی ایران آسیب سنگینی دید و به نیروی هوایی اسرائیل اجازه داد بر بخشهای بزرگی از آسمان کشور برتری هوایی پیدا کرده و آن را حفظ کند.
یک مقام ارشد سابق آمریکایی گفت روسیه احتمالاً این توافق را فرصتی برای بازسازی روابط با ایران دانسته است؛ بهویژه پس از آنکه در طول جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل، هیچ کمکی به متحد خود نکرد.
او گفت: «آنها میخواهند ایران همچنان شریکشان بماند. بنابراین حتی اگر نتوانند در میانه بحران کاری کنند، بعد از فروکش کردن بحران تلاش میکنند رابطه را ترمیم کنند.»
قرارداد جدید Verba میان Rosoboronexport (آژانس دولتی صادرات تسلیحات کرملین) و نماینده مسکوی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران، موسوم به MODAFL، مذاکره شده است.
این قرارداد را روحالله کاتبی (Ruhollah Katebi) هماهنگ کرده است؛ مقام MODAFL در مسکو که قبلاً در واسطهگری فروش صدها موشک بالستیک کوتاهبرد Fath-360 از سوی ایران برای استفاده در جنگ روسیه علیه اوکراین نقش داشت.
آمریکا در سال ۲۰۲۴ کاتبی را به دلیل فعالیت از طرف MODAFL تحریم کرد و وزارت خزانهداری آمریکا از او بهعنوان «پل ارتباطی دولت روسیه» با وزارت دفاع تهران یاد کرده است.
سفیر ایران در مسکو این هفته تلویحاً تأیید کرد که چندین پرواز اخیر از روسیه حاوی محموله نظامی بوده است.
کاظم جلالی (Kazem Jalali) بدون ارائه جزئیات بیشتر به تلویزیون دولتی گفت: «چند سالی است که توافقات نظامی و دفاعی محکمی با روسیه امضا کردهایم. من فقط میتوانم بگویم این پروازها نشاندهنده اجرای همین توافقات است.»
یک هواپیمای باری روسی Ilyushin Il-76TD در هشت روز گذشته دستکم سه پرواز از Mineralnye Vody در قفقاز شمالی به شهر کرج انجام داده است. حداقل یک فروند Il-76 دیگر نیز در اواخر دسامبر از Mineralnye Vody به ایران پرواز کرده بود.
طبق گزارشها، ایران در ماه ژانویه تا شش فروند هلیکوپتر تهاجمی Mi-28 از روسیه تحویل گرفته و این ماه یکی از آنها را در تهران به پرواز درآورده است.
بر اساس اسناد بررسیشده توسط FT، شرکت Rosoboronexport موشکهای 9M336 را با قیمت ۱۷۰ هزار یورو برای هر تیر و سیستمهای پرتاب را با قیمت ۴۰ هزار یورو به ایران میفروشد. روسیه علیرغم تحریمهای اقتصادی غرب، معمولاً قیمتگذاری فروش تسلیحات خارجی خود را به یورو و دلار انجام میدهد.
این قرارداد همچنین شامل ۵۰۰ سامانه دید در شب Mowgli-2 برای ردیابی هواپیماها و سایر هدفها در تاریکی است.
سفارت ایران در لندن به سؤالات ارسالی از طریق ایمیل درباره این قرارداد پاسخی نداد. کرملین از اظهارنظر خودداری کرد. Rosoboronexport نیز به درخواست پاسخ نداد.
روسلان پوخوف (Ruslan Pukhov)، رئیس اندیشکده Center for Analysis of Strategies and Technologies در مسکو گفت که سامانههای Verba روشی مقرونبهصرفه و ارزان برای روسیه است تا بدون تضعیف پدافند خود، توان دفاع هوایی ایران را تقویت کند.
حتی اگر برخی از این سامانهها به ایران تحویل و مستقر شده باشند، بعید است که بتوانند در یک جنگ احتمالی جدید با اسرائیل یا آمریکا، کل پدافند تهران را بهطور چشمگیری تقویت کنند.
اما پوخوف گفت این سامانهها میتوانند اجرای عملیات با هلیکوپتر و پروازهای کمارتفاع را برای آمریکا پرخطر کنند؛ تاکتیکی که در بازداشت اخیر نیکلاس مادورو (Nicolás Maduro)، رئیسجمهور ونزوئلا به کار رفت.
او گفت: «اگر حملهای با هلیکوپتر مشابه ماجرای مادورو رخ دهد، این سامانهها واقعاً به کار ایرانیها میآیند. موشکهای Stinger ساخت آمریکا و نمونههای ما تنها پرتابگرهای واقعاً متحرک هستند. اگر در زمان مناسب به دست افراد مناسب برسند، میتوانند ضربات سنگینی بزنند.»
این توافق نشاندهنده تداوم همکاری نظامی میان دو کشور در بحبوحه نظارت و حساسیت شدید غرب است.
تهران طی دو سال گذشته و در جریان حمله ولادیمیر پوتین (Vladimir Putin) به اوکراین، پهپاد و موشک در اختیار مسکو گذاشته و دو کشور در ژانویه ۲۰۲۵ معاهدهای برای تقویت روابط دوجانبه امضا کردند.
ایران به دنبال دریافت دو اسکادران از جنگندههای پیشرفته Sukhoi Su-35 از روسیه بوده است، هرچند مقامهای تهران از تأخیر در تحویل این سفارش گلایه کردهاند.
به گفته پاول لوزین (Pavel Luzin)، پژوهشگر ارشد در Center for European Policy Analysis، تمایل مسکو برای تحویل سلاح به تهران نشان میدهد روسیه تمایلی به رعایت تحریمهای «اسنپبک» سازمان ملل علیه ایران ندارد.
بریتانیا، فرانسه و آلمان سال گذشته و همزمان با تشدید تنشها بر سر برنامه هستهای تهران، این تحریمها را که شامل ممنوعیت صادرات سلاح به ایران میشود فعال کردند.
نیکول گرایوسکی (Nicole Grajewski)، استادیار دانشگاه Sciences Po و کارشناس روابط راهبردی ایران و روسیه، گفت این توافق نشاندهنده تغییر استراتژی تهران پس از تخریب پدافند هواییاش توسط اسرائیل در سال گذشته است.
برخلاف سامانههای پدافند راهبردی بزرگتر روسیه مثل S-300 و S-400، موشکهای Verba نیازی به آموزش طولانی و ادغام پیچیده ندارند و بسیار سریعتر عملیاتی میشوند.
سامانه Verba نقش چندانی در دفاع روسیه برابر حملات پهپادی اوکراین نداشته است؛ به این معنی که مسکو راحتتر از سایر سامانهها حاضر به واگذاری آن شده است.
گرایوسکی افزود: «هیچکدام از این تجهیزات توان ایران را برای برابری با پیشرفتهترین ارتشهای متعارف جهان زیرورو نمیکند، اما میتواند جنگ بعدی را فرسایشیتر و طولانیتر کند.»
گزارش تکمیلی از کریس کوک (Chris Cook)
تصویرسازی از ایان بات (Ian Bott) و باب هزلت (Bob Haslett)
PublishedFeb 22 2026