دونالد ترامپ، رئیسجمهور منتخب، قصد دارد تحریمها علیه ایران را بهطور چشمگیری افزایش دهد و فروش نفت این کشور را محدود کند. این اقدام بخشی از راهبردی تهاجمی برای تضعیف حمایت تهران از گروههای نیابتی خشونتآمیز در خاورمیانه و برنامه هستهای ایران است، به گفته افرادی که از برنامههای اولیه او مطلع هستند.
ترامپ در دوره اول خود نگرشی سختگیرانه نسبت به ایران داشت و از توافق ششجانبه با تهران، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، که هدف آن محدود کردن فعالیتهای مرتبط با سلاح هستهای ایران بود، خارج شد. او همچنین یک راهبرد موسوم به «فشار حداکثری» را اعمال کرد، با این امید که ایران از دستیابی به سلاح هستهای دست بردارد، تأمین مالی و آموزش گروههایی که ایالات متحده آنها را تروریستی میداند متوقف کند و وضعیت حقوق بشر خود را بهبود بخشد.
اما زمانی که او در ۲۰ ژانویه به قدرت برسد، رویکرد ترامپ نسبت به ایران احتمالاً تحت تأثیر تلاش ایران برای ترور او و مشاوران ارشد پیشین امنیت ملی او قرار خواهد گرفت، به گفته مقامات پیشین دولت ترامپ. وزارت دادگستری آمریکا روز جمعه در یک پرونده فاش شده اعلام کرد که افبیآی طرحی از سوی ایران برای ترور ترامپ را خنثی کرده است.
در شکایتی کیفری که دادستانهای فدرال در منهتن مطرح کردند، یک عامل ایرانی به مقامات قانونی گفته است که یکی از مقامات سپاه پاسداران ایران در ماه سپتامبر به او دستور داده بود تا برنامهای برای نظارت و در نهایت قتل ترامپ تهیه کند.
میک مولروی، مقام ارشد پنتاگون در امور خاورمیانه در دوره اول ترامپ، گفت: «افراد معمولاً این مسائل را شخصی تلقی میکنند. اگر او قرار است در برابر کشوری موضع تندروانه بگیرد، آن کشور ایران است که بهعنوان یکی از دشمنان اصلی تعیین شده است.»
افرادی که از برنامههای ترامپ مطلع هستند و با مشاوران ارشد او در ارتباطاند، گفتند تیم جدید او بهسرعت تلاش خواهد کرد تا درآمد نفتی ایران را محدود کند، از جمله با هدف قرار دادن بنادر و بازرگانان خارجی که با نفت ایران سروکار دارند. این اقدام راهبردی مشابه با سیاست دوره اول ترامپ است که نتایج متفاوتی داشت.
یکی از مقامات پیشین کاخ سفید گفت: «فکر میکنم دوباره شاهد اعمال تحریمها خواهید بود. شاهد تلاشهای بیشتر در زمینه دیپلماسی و مالی برای منزوی کردن ایران خواهید بود. تصور بر این است که ایران اکنون در موقعیتی ضعیف قرار دارد و اکنون فرصتی برای بهرهبرداری از این ضعف است.»
مقامات مطلع از برنامههای ترامپ جزئیاتی درباره چگونگی افزایش فشار بر ایران ارائه ندادند.
اسرائیل در ماههای اخیر رهبران گروههای نیابتی ایران مانند حماس در غزه و حزبالله در لبنان را کشته و بخش بزرگی از ساختار فرماندهی این گروهها را آسیب زده است. همچنین در واکنش به حمله موشکی ایران به اسرائیل، حملاتی در داخل ایران انجام داده که تواناییهای تولید موشک و دفاع هوایی تهران را بهشدت مختل کرده است.
ایران وعده داده است که به حمله ۲۶ اکتبر اسرائیل پاسخ دهد، اما مشخص نیست که پیروزی ترامپ در انتخابات این هفته محاسبات یا زمانبندی تهران را تغییر خواهد داد یا خیر.
برایان هوک، که در دوره اول ترامپ مسئول سیاستگذاری در مورد ایران در وزارت امور خارجه بود و اکنون مسئول انتقال امور وزارتخانه برای ترامپ است، روز پنجشنبه اعلام کرد که رئیسجمهور منتخب «هیچ علاقهای» به براندازی حکومت ایران ندارد.
اما هوک در مصاحبهای با شبکه CNN گفت که ترامپ متعهد شده است ایران را «از نظر دیپلماتیک منزوی کرده و از نظر اقتصادی تضعیف کند تا نتواند تمام خشونتهایی را که توسط حماس، حزبالله، حوثیها در یمن و دیگر گروههای نیابتی در عراق و سوریه اعمال میشود، تأمین مالی کند.»
انتظار میرود هوک در دوره دوم ترامپ یک سمت ارشد امنیت ملی دریافت کند. در دوره اول، او از راهبرد فشار حداکثری برای تحت فشار قرار دادن ایران حمایت کرد. حامیان این سیاست میگویند که این رویکرد منابع مالی در دسترس نهادهای امنیتی ایران را کاهش داد، اما نتوانست عملیاتهای ایران از طریق نیابتیهایش یا فعالیتهای هستهای این کشور را متوقف کند.
صادرات نفت ایران در سال گذشته در پی مذاکراتی بیسروصدا برای آزادسازی آمریکاییهای بازداشتشده توسط رژیم، افزایش یافت. این امر باعث شد جمهوریخواهان دولت را به عدم اجرای کامل تحریمهای نفتی فعلی متهم کنند، اتهامی که کاخ سفید رد کرده است.
ترامپ در سال ۲۰۱۹ یک تحریم کامل بر صادرات نفت خام ایران اعمال کرد و تا اوایل سال ۲۰۲۰ صادرات ایران به ۲۵۰ هزار بشکه در روز کاهش یافت—بسیار کمتر از سطح آن در دو سال پیش از آن. اما پس از روی کار آمدن بایدن، این صادرات در ماه سپتامبر امسال به بالاترین سطح در شش سال گذشته رسید.
اگر ترامپ به کاخ سفید بازگردد، ممکن است با همان معضل بایدن در محدود کردن فروش نفت ایران و دیگر دشمنان مانند ونزوئلا روبهرو شود—یعنی خطر افزایش قیمت نفت و ایجاد تورم.
رابرت مکنالی، مقام پیشین انرژی ایالات متحده، گفت که دولت ترامپ میتواند ممنوعیتهایی را بر بنادر چینی که نفت ایران را دریافت میکنند، اعمال کند و همچنین تحریمهایی را بر مقامات عراقی که شبهنظامیان تحت حمایت ایران را تأمین مالی میکنند، وضع کند. او افزود که حتی انتظار برای اجرای تهاجمیتر تحریمهای نفتی کافی است تا حداقل ۵۰۰ هزار بشکه در روز از خرید نفت ایران، عمدتاً توسط چین، کاهش یابد.
مکنالی که اکنون رئیس شرکت مشاورهای Rapidan Energy Group در واشنگتن دیسی است، گفت: «این سیاست فشار حداکثری ۲.۰ خواهد بود.»
حلیمه کرافت، استراتژیست ارشد کالاها در شرکت کارگزاری کانادایی RBC Capital Markets، گفت که مشاوران ارشد ترامپ به شدت از حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای و انرژی ایران حمایت میکنند. فرد دیگری که با تیم ترامپ در ارتباط است گفت که رئیسجمهور جدید ممکن است مخالفت کمتری با چنین اقدامی از سوی اسرائیل داشته باشد.
بایدن پیش از حمله ۲۶ اکتبر اسرائیل به ایران، از این کشور تضمینهایی خواست و دریافت کرد که تأسیسات هستهای یا زیرساختهای انرژی را هدف قرار ندهد، زیرا ایالات متحده نگران بود که این اقدام قیمت نفت را افزایش دهد و به تنشی گستردهتر در منطقه منجر شود.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، چهارشنبهشب گفت که نتیجه انتخابات آمریکا برای کشورش اهمیتی ندارد. او به نقل از خبرگزاری دولتی ایرنا گفت: «برای ما اصلاً مهم نیست چه کسی در انتخابات آمریکا پیروز شده است، زیرا کشور و نظام ما بر توان داخلی خود تکیه دارد.»
با این حال، مقامات ایرانی در مورد توان جمهوری اسلامی برای مقاومت در برابر فشارهای اقتصادی بیشتر اختلاف نظر دارند. یک مقام نفتی ایران گفت: «وضعیت ممکن است برای صنعت نفت ایران فاجعهبار شود.» او اضافه کرد که چین هماکنون نفت ایران را با تخفیف میخرد، در حالی که ایران به دلیل سالها سرمایهگذاری ناکافی، با کمبود گاز طبیعی—مورد استفاده برای گرمایش و صنعت—روبرو است.
اما یک دیپلمات ایرانی گفت تهران با تعمیق شراکتهای تجاری خود از طریق سازمان همکاری شانگهای و دیگر اتحادهای آسیا-محور، محدودیتهای آمریکا را جبران خواهد کرد. او افزود که ایران میتواند با تشدید برنامه هستهای خود یا تهدید تأسیسات نفتی در خاورمیانه به این فشارها پاسخ دهد.
با وجود دشمنی متقابل، برخی از کسانی که برای ترامپ کار کردهاند احتمال یک توافق دیپلماتیک بین ایالات متحده و ایران در دوره دوم ریاست جمهوری او را رد نمیکنند. مولروی گفت: «ترامپ علاقه دارد توافق انجام دهد، اما تنها اگر آن توافق متعلق به خودش باشد.»