متن کامل مقاله
و سِرهی بوساک (Serhii Bosak)
۳ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۲:۰۰ به وقت شرق آمریکا
اوکراین قصد دارد حضور پهپادهای خود را در نزدیکی فرودگاههای روسیه افزایش دهد تا آنها را مجبور به تعطیلی کند. این کشور همزمان به خطوط هوایی بینالمللی هشدار داده تا در ایمنی پروازها به روسیه تجدیدنظر کنند. این اقدام بخشی از تلاش اوکراین برای ضربه زدن به اقتصاد روسیه و تحت فشار گذاشتن مسکو برای پایان دادن به جنگ است.
ولودیمیر زلنسکی (Volodymyr Zelensky)، رئیسجمهور اوکراین، روز سهشنبه به شرکتهای هواپیمایی و بیمهگران آنها هشدار داد که حریم هوایی روسیه «کاملاً ناامن شده است». ارتش اوکراین اعلام کرد در پشت این اظهارات، برنامهای برای اعزام شمار زیادی پهپاد به نزدیکی فرودگاههای روسیه وجود دارد تا تعطیلیهای موقت کنونی به یک تعطیلی کامل تبدیل شود.
سرهی براتچوک (Serhiy Bratchuk)، سخنگوی فرماندهی جنوبی نیروهای مسلح اوکراین، به The Wall Street Journal گفت: «این دیگر صرفاً تکرار هشدارهای اضطراری تکوتوک نیست؛ بلکه شروع یک فشار مداوم است تا ترافیک هوایی غیرنظامی در بخش اروپایی فدراسیون روسیه فلج شود.»
مقامات اوکراینی قول دادهاند از هدف گرفتن هواپیماهای مسافربری و کشتن غیرنظامیان پرهیز کنند. برنامه آنها گسترش طرح موسوم به «عملیات فرش» (Operation Carpet) است؛ طرحی که در آن پهپادها در نزدیکی فرودگاههای روسیه پرواز میکنند و برج مراقبت را وادار به توقف پروازها و فرودها میکنند. پهپادهای اوکراینی از تابستان ۲۰۲۳ باعث این تعطیلیهای موقت شدهاند. شمار این تعطیلیها از آن زمان مدام بیشتر شده و در ماههای اخیر اوج گرفته است.
مقامات روسیه با وجود تشدید جنگ، از بستن حریم هوایی کشور به روی پروازهای مسافربری خودداری کردهاند. در مقابل، اوکراین از فوریه ۲۰۲۲ و همزمان با حمله تمامعیار روسیه، آسمان خود را به روی پروازهای غیرنظامی بسته نگه داشته است.
هرچند کشورهای غربی پس از این تهاجم پروازهای مستقیم را لغو کردند، اما شرکتهای هواپیمایی از بسیاری از کشورهای خاورمیانه و آسیا همچنان به روسیه پرواز میکنند. نبود رقبای آمریکایی و اروپایی برای آنها به فرصتی سودآور تبدیل شده و خطر پرواز در آسمانی را که مدام پهپادهای اوکراینی در آن دیده میشوند، جبران کرده است.
حالا اوکراین میخواهد این معادله را برهم بزند.
در ماههای اخیر، اوکراین حملات هوایی دوربرد خود علیه روسیه را به سرعت گسترش داده و روزانه صدها پهپاد و همچنین موشکهای کروز را به سوی اهدافی از جمله پالایشگاههای نفت، صنایع نظامی و انبارهای تجاری روانه کرده است.
بر اساس دادههای شرکت امنیت هوانوردی Osprey Flight Solutions، در ماه اوت رکورد جدیدی ثبت شد و حدود ۱۶ هزار پهپاد اوکراینی وارد حریم هوایی شدند که روسیه آن را برای پروازهای غیرنظامی باز نگه داشته است.
به گفته کارشناسان ایمنی هوانوردی، شمار بسیار زیاد پهپادها و تلاش شتابزده پدافند هوایی روسیه برای سرنگونی آنها، خطرات پروازهای غیرنظامی را افزایش داده است. استفاده گسترده پدافند هوایی از جعل سیگنال یا اسپوفینگ (spoofing) برای گمراه کردن پهپادها با ارسال سیگنالهای جعلی GPS، میتواند هواپیماهای مسافربری را هم سردرگم کند.
در ماه اوت، نزدیک شدن پهپادها روزانه به طور میانگین باعث تعطیلی موقت ۳۲ فرودگاه در روسیه از جمله در اطراف مسکو و سنپترزبورگ شده است.
در ماه مه، ترکشهای یک پهپاد سرنگونشده در نزدیکی باند فرودگاه Sheremetyevo مسکو فرود آمد؛ رویدادی که چند روز پس از حمله اوکراین به مرکز کنترل ترافیک هوایی در منطقه روستوف (Rostov) رخ داد که پروازهای ۱۳ فرودگاه را برای مدتی طولانی متوقف کرده بود.
زلنسکی روز سهشنبه از روسیه انتقاد کرد که مثل اوکراین آسمانش را نبسته تا خطرات علیه غیرنظامیان برطرف شود. او گفت: «اوکراین هوانوردی مسافربری را هدف نمیگیرد—حتی یک هواپیمای مسافربری را. موضوع فقط این است که آنقدر پهپاد در آسمان روسیه خواهد بود که نمیتوان آنها را نادیده گرفت.»
ولادیمیر پوتین (Vladimir Putin)، رئیسجمهور روسیه، هشدار زلنسکی را «اعلامیه تروریسم» خواند و به خبرنگاران گفت: «اگر این کار را بکنند، خواهیم دید که بهترین پاسخ چیست. ما ابزارهای مناسب را پیدا خواهیم کرد.»
با وجود گسترش سریع زرادخانه کییف، هنوز معلوم نیست آیا ناوگان پهپادی اوکراین میتواند روسیه را به تعطیلی کامل حریم هوایی وادار کند یا خیر. این اقدام بخشی از یک راهبرد چندجانبه است تا هزینههای اقتصادی بر روسیه تحمیل شود و تبعات جنگ برای نخبگان و مردم روسیه ملموس گردد.
با این حال، پوتین تاکنون هیچ نشانهای از پایان جنگ بروز نداده و درخواست کییف برای برقراری آتشبس در خطوط مقدم فعلی را رد کرده است.
در عوض، مسکو به تشدید حملات بمباران راهبردی خود ادامه میدهد؛ حملاتی که از اواخر سال ۲۰۲۲ شهرهای اوکراین، زیرساختهای انرژی و بخشهای حیاتی اقتصادی را هدف قرار داده است. طی یک هفته گذشته، نیروهای روسیه با پهپادهای مجهز به موتور جت و سایر مهمات، حملات هوایی تقریباً بیوقفهای را علیه کییف و دیگر شهرها انجام دادهاند. حملات روسیه در ماههای اخیر صدها غیرنظامی اوکراینی را به کام مرگ کشانده است.
یک مقام ارشد اوکراینی گفت برنامه کییف برای تعطیلی بیشتر فرودگاهها، بخشی از پاسخ این کشور به تشدید حملات هوایی روسیه است.
شرکتهای هواپیمایی کمکم در برابر خطرات فزاینده یک حادثه فاجعهبار در آسمان روسیه دست به عصا شدهاند. در اواخر ژوئن، شرکت هواپیمایی El Al اسرائیل پروازهای خود بین تلآویو و مسکو را به دلیل حملات پهپادی اوکراین متوقف کرد. در ماه آوریل، Air India آخرین مسیر پروازی خود از مبدأ آمریکا را که از روسیه میگذشت تغییر داد و در پروازهای سانفرانسیسکو به دهلی، یک توقف برای سوختگیری در سئول اضافه کرد.
سایر شرکتهای هواپیمایی از شرکتهای امنیتی خصوصی کمک گرفتهاند تا تعیین کنند چه مسیرها، ارتفاعها و ساعاتی از شبانهروز برای پرواز مناسبتر است تا خطرات کمتر شود و اختلالات فزاینده در ترافیک هوایی روسیه مدیریت گردد.
پس از اظهارات زلنسکی در اواخر روز سهشنبه، شرکت هواپیمایی Pegasus ترکیه چندین پرواز خود به روسیه را به «دلایل فنی و عملیاتی» لغو کرد. روز بعد، شرکت هواپیمایی Flydubai نیز اقدام مشابهی انجام داد و گفت به دلیل «شرایط در حال تحول در منطقه»، برنامهها و مسیرهای پروازی خود را تغییر میدهد.
طبق اعلام پایگاه Flightradar24، از اول سپتامبر، شرکتهای هواپیمایی داخلی و بینالمللی روزانه به طور میانگین ۸۶ پرواز را لغو کردهاند.
سازمان هوانوردی فدرال روسیه رویه استاندارد تحت کنوانسیون شیکاگو (Chicago Convention) را کنار گذاشته است؛ معاهدهای که هوانوردی تجاری جهان را مدیریت میکند و معمولاً از کشورها میخواهد در صورت بروز تهدیدات ایمنی، حریم هوایی را محدود کرده و بلافاصله هشدارهای لازم درباره خطرات و بسته شدن باندها را به خلبانان و شرکتهای هواپیمایی اعلام کنند.
در عوض، روسیه از یک پروتکل امنیتی محدود با نام محدودیتهای «فرش» استفاده کرده که با ممنوعیت «فراگیر» و بستن رسمی حریم هوایی تفاوت دارد. سازمان هوانوردی روسیه اخبار تعطیلیهای موقت را در پیامرسانهایی مثل Telegram و پیامرسان Max منتشر کرده و از صدور هشدارهای رسمی هوانوردی موسوم به نوتام (Notice to Airmen) خودداری کرده است.
مت بوری (Matt Borie)، مدیر ارشد اطلاعاتی در Osprey گفت: «اوضاع در حریم هوایی مدام پیچیدهتر میشود. از نظر آماری احتمالاً فقط مسئله زمان است تا یک فاجعه دیگر در این منطقه جنگی رخ دهد. حرف آخر این است: اگر کارهایی را که روسیه میکند انجام دهید، نتیجهاش سرنگونی هواپیماها خواهد بود.»
جنگ پوتین علیه اوکراین پیش از این هم منجر به سرنگونی دو هواپیمای مسافربری توسط نیروهای روسیه شده است. در روز کریسمس سال ۲۰۲۴، موشک پدافند هوایی روسیه به اشتباه به پرواز ۸۲۴۳ شرکت Azerbaijan Airlines در نزدیکی گروزنی اصابت کرد. فرود اضطراری مرگبار پس از آن باعث کشته شدن ۳۸ نفر از ۶۷ مسافر و خدمه از جمله هر دو خلبان شد و یک بحران دیپلماتیک بین روسیه و آذربایجان به وجود آورد.
در سال ۲۰۱۴، پس از نخستین حمله روسیه به شرق اوکراین، یک موشک زمینبههوای روسیه پرواز MH17 شرکت Malaysia Airlines را سرنگون کرد و تمام ۲۹۸ سرنشین آن کشته شدند.
روز چهارشنبه، سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ICAO) به کشورهای عضو هشدار داد که «خطر هدف قرار گرفتن هواپیماهای غیرنظامی توسط تسلیحات» رو به افزایش است و از آنها خواست «تمام اقدامات لازم» از جمله هماهنگی بهتر میان مراجع مربوطه را انجام دهند تا خطر اشتباه گرفتن هواپیماهای مسافربری با اهداف نظامی به حداقل برسد.
این اظهارات پس از آن مطرح شد که اوکراین درباره خطرات مهمات خود برای هواپیماهای غیرنظامی، اخطاریهای رسمی به این نهاد وابسته به سازمان ملل داد؛ خطراتی که کییف دلیل آن را خودداری روسیه از تدابیر ایمنی کافی میداند.
آندری نیکیتین (Andrei Nikitin)، وزیر حملونقل روسیه، در اظهاراتی که خبرگزاری Interfax منتشر کرد، گفت: «ما مدام ایمنی پروازها و الزامات امنیتی فرودگاهها را بهبود میدهیم و برای همه این موارد راهحل داریم. ما اجازه هیچگونه اختلال بزرگی را در هوانوردی غیرنظامی نخواهیم داد.»