یکی از چالشهای دیرینه در ایران اخیراً با فوریتی بیشتر مطرح شده است: زمین در حال فرونشستن زیر پای مردم است، پدیدهای که زیرساختهای حیاتی را تخریب کرده و ایمنی عمومی را به خطر انداخته است.
ایران از بدترین موارد فرونشست زمین در جهان رنج میبرد؛ پدیدهای که ناشی از خشکسالی، تغییرات اقلیمی و مدیریت نادرست منابع آبی است. ترکها و شکافها، فرودگاه اصلی کشور و سایتهای ثبتشده در یونسکو مانند شهر باستانی تختجمشید را تهدید میکنند؛ همچنین سال گذشته در یکی از شهرها، دهها مدرسه به دلیل نگرانی از فروپاشی تخلیه شدند.
وضعیت در مناطق شهری، بهویژه در تهران و اطراف آن، بهطور خاص بحرانی است؛ جایی که شکافها به خطوط راهآهن آسیب زده و خانهها را ناپایدار کردهاند.
این بحران باعث شد رئیسجمهور، مسعود پزشکیان، در ماههای اخیر حتی ایدهی انتقال پایتخت را مطرح کند. او گفت پدیدهی “تهدیدآمیز” فرونشست زمین، همراه با کمبود شدید آب، تهران را به شهری “غیرقابلسکونت” تبدیل کرده است.
کارشناسان میگویند ایدهی دیرینهی انتقال پایتخت از نظر اجرایی عملی نیست. اما ورود بالاترین مقام منتخب کشور به این موضوع، بحثها دربارهی خطرات این بحران – که مستقیماً بر حدود نیمی از جمعیت ایران تأثیر میگذارد – را دوباره زنده کرده است.
مهدی پیرهادی، عضو شورای شهر تهران، گفت: «فرونشست به یک چالش عظیم تبدیل شده است.» او هشدار داد: «اگر فوراً به این موضوع رسیدگی نشود، فرونشست شدید زمین زیرساختها را نابود کرده و جان مردم را تهدید خواهد کرد.»
Source: Davydzenka, Tahmasebi & Shokri (2024) • Subsidence rates are modelled based on observational data and environmental parameters
به گفتهی متخصصانی که در این حوزه فعالیت میکنند، خشکسالیهای طولانیمدت و دههها حکمرانی ناکارآمد زیستمحیطی باعث تشدید فرونشست زمین در ایران شده است. یکی از مطالعات اخیر جهانی، ایران را در میان پنج کشور اول جهان از نظر وسعت و سرعت فرونشست زمین قرار داده است.
بر اساس محاسبات مرکز نقشهبرداری کشور، بخش جنوبغربی تهران سالانه تا ۳۱ سانتیمتر فرونشست دارد. در حالی که طبق استانداردهای بینالمللی، حتی نرخ فرونشستی برابر با ۵ میلیمتر در سال نیز نگرانکننده تلقی میشود.
محمد درویش، فعال محیطزیست، میگوید در محله شهرری تهران، ساکنان هر سال مجبورند درها و پنجرههای خانههای خود را تعمیر کنند، زیرا فرونشست باعث کشیده شدن و آسیبدیدگی پی ساختمانها شده است.
او افزود که خطوط اصلی راهآهن، از جمله مسیر تهران–مشهد، به دلیل فرونشست زمین «چندین بار» نیاز به تعمیر پیدا کردهاند. همچنین فرونشست باعث کج شدن دکلهای انتقال برق و نشست جادهی اصلی بین اصفهان و شیراز شده است.
<figure><img src="/img//img/2026/09/da49a2bca7991b9ebe.webp" alt="فرونشست زمین، تهدیدی جدی برای تهران — 2" loading="lazy" decoding="async" /></figure> <figure><img src="/img//img/2026/09/77d65294a89a1071b2.webp" alt="فرونشست زمین، تهدیدی جدی برای تهران — 3" loading="lazy" decoding="async" /></figure> ترکهایی در یک مکان تاریخی در استان فارس © تصاویر خاورمیانه/خبرگزاری فرانسه/گتی ایمیجز
دولت برنامه دارد تا سال ۲۰۳۲ مصرف آب در بخشهای کشاورزی و صنعتی را به میزان ۴۵ میلیارد مترمکعب کاهش دهد؛ تلاشی برای مقابله با بحران آبی که خود یکی از عوامل تشدیدکنندهی فرونشست زمین است. اما دستیابی به منابع مالی لازم برای مقابله با این بحران دشوار است، چرا که تحریمهای آمریکا اقتصاد کشور را تحت فشار شدید قرار دادهاند.
ابعاد این چالش بسیار گسترده است. شینا انصاری، معاون رئیسجمهور در امور محیطزیست، اخیراً اعلام کرد که فرونشست زمین بهطور مستقیم ۱۱ درصد از وسعت خاک کشور را تهدید میکند؛ منطقهای که تقریباً نیمی از جمعیت ۹۰ میلیونی ایران در آن سکونت دارند.
ترکهای سطحی زمین همچنین در اطراف تختجمشید — پایتخت باستانی ایرانیان که قدمت آن به ۲۵۰۰ سال پیش بازمیگردد — به وجود آمدهاند، و نیز در نزدیکی محوطه باستانی نقش رستم، آرامگاه چهار پادشاه هخامنشی، جایی که نقشبرجستههای عظیمی بر بدنهی کوه حک شدهاند.
بهرام نادی، استاد مهندسی ژئوتکنیک در دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان، گسترش بیرویه شهرنشینی، توسعهی صنعتی و کشاورزی بیش از حد را در مناطقی که سدها خشکیده و سفرههای آب زیرزمینی تخلیه شدهاند، عامل اصلی دانست. او گفت این عوامل نه تنها باعث «شتابگیری فرونشست سطح زمین» شدهاند، بلکه به بیابانزایی نیز دامن میزنند.
او افزود که فرونشست زمین موجب ایجاد ترکهایی در مسجد جامع عتیق اصفهان — که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده — و همچنین در برخی از ساختمانها و بناهای تاریخی پیرامون میدان نقش جهان شده است. به گفتهی نادی، ستونهای شرقی و غربی مسجد عباسی در این میدان به ترتیب ۵ و ۸ سانتیمتر کج شدهاند و شکافهایی در پایههای سنگی آنها قابل مشاهده است.
حسن فرتوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، اعلام کرد که این نهاد وابسته به سازمان ملل «حمایتهایی» برای محافظت از میراث فرهنگی در برابر فرونشست ارائه خواهد کرد. اما او همزمان هشدار داد که در بدترین سناریو، در صورت رعایت نشدن دستورالعملهای یونسکو و آسیبدیدگی آثار تاریخی، ممکن است عنوان «میراث جهانی» از این سایتها سلب شود.
<figure><img src="/img//img/2026/09/9a5003f5ea868bcb1e.webp" alt="فرونشست زمین، تهدیدی جدی برای تهران — 5" loading="lazy" decoding="async" /></figure> <figure><img src="/img//img/2026/09/09b19b83f6b41982f6.webp" alt="فرونشست زمین، تهدیدی جدی برای تهران — 6" loading="lazy" decoding="async" /></figure>
جنبهی تلخ اما طنزآمیز بحران فرونشست در ایران، در ویدیویی که بهتازگی در فضای مجازی پربازدید شد، به تصویر کشیده شد: گروهی از موتورسواران در مخزن خشکشدهی سد لتیان، در نزدیکی تهران، به موتورسواری پرداختند. این سد یکی از چهار منبع اصلی تأمین آب پایتخت و شهرهای اقماری اطراف آن است — منابعی که همگی در آستانهی خشکشدن کامل قرار دارند.
مهدی زارع، استاد مهندسی زلزله در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، هشدار داد که کشور در مسیری «ناپایدار» گرفتار شده که اوضاع را فقط بدتر خواهد کرد.
او گفت: «ادامهی سیاستهای گذشته در حوزهی کشاورزی و برنامهریزی شهری، باعث تسریع روند فرونشست در سراسر ایران در سالهای آینده خواهد شد.»
Bita Ghaffari in Tehran and Jana Tauschinski in London
Iranians face a sinking feeling as ground under Tehran cracks open